Urip
iku urup.
[(Urip=hidup,
urup=menyala, terang). Keberadaan kita di dunia, baru akan mempunyai
arti bila kita berguna bagi orang lain].
1.
Jêjêg jujúr iku jêjêring
manungså.
[Manusia seyogyanya
lurus dan jujur].
2.
Yitnå yuwånå, lénå kênå.
Éling lan waspådå.
[Hidup harus
senantiasa “berjaga” dan waspada, agar selamat, jika “terlena” akan mendapatkan
celaka].
3.
Ngudi laku utåmå, prasåjå
lan pêrcåyå marang diri pribadi.
[Jalanilah
"laku utama", sederhana dan percaya pada diri sendiri].
4.
Mêmayu hayuning bawånå,
hambrastå dur hangkårå.
[Manusia harus
selalu berjuang untuk keselamatan, kebahagiaan dan kesejahteraan sesama; dan
memberantas sifat angkara murka].
5.
Ajining diri pribadi iku
dumunung ånå ing lathi lan budi.
[Penghargaan orang
terhadap kita ditentukan bagaimana cara kita menjaga perkataan kita, dan budi
pekerti kita].
6.
Datan sêrik lamun kêtaman,
datan susah lamun kélangan.
[Jangan sakit hati
manakala musibah menimpa diri; jangan sedih manakala kehilangan sesuatu].
7.
Sêpi ing pamrih ramé ing
gawé, bantêr tan mbancangi, dhuwur tan ngungkuli, pintêr tan kêmintêr.
[Bekerja keras dan
bersemangat tanpa mengharapkan imbalan; cekatan tetapi tanpa merasa harus
mendahului; berada di puncak tanpa harus merasa lebih tinggi; pandai tanpa
harus merasa paling pandai ].
8.
Gêmi nastiti ngati-ati.
[Hemat, penuh
perhitungan, dan berhati-hati].
9.
Rigên mugên lan têgên.
[Cekatan, taat pada
apa yang telah digariskan, berserah diri dan pasrah kepada Yang Maha Agung].
10.
Titi, rúkti rumanti.
[Teliti, berguna
dan bermanfaat secara adil dan merata].
11.
Kunciné kuwarasan iku anèng
tutuk. Jaganên sakèhíng samubarang kang nêdyå sirå lêbókaké ing tutúk.
Kulinaknå mikír luwih dhisík samubarang kang arêp sirå wêtókaké såkå tutúk.
[Kesehatan (jasmani
dan rohani) terletak pada “mulut”. Cermatilah apa yang hendak engkau makan dan
cermati pula apa yang hendak engkau ucapkan].
12.
Luwíh bêcík åjå kojah amríh
ora nandhang piduwúng.
[Diam adalah emas].
13.
Wong linuwih iku ambêg
wêlas asih lan sugih pangapurå.
[Orang yang
bijaksana senantiasa berlaku welas asih dan pemaaf].
14.
Wong pintêr kang ora
kêkanthénan ing kautaman batin iku ora béda karo wong wutå nggåwå obor ing
wayah wêngi.
[Orang pandai yang
tidak mempunyai kebajikan hati, laksana orang buta membawa obor di waktu malam
yang gelap].
15.
Nglurug tanpå bålå, mênang
tanpå ngasoraké, sêkti tanpå aji-aji, sugih tanpå båndhå.
[Berperang sendiri
penuh tanggungjawab dan memenangkan pertempuran tanpa merendahkan atau
mempermalukan; berwibawa tanpa mengandalkan kewenangan, kekuasaan, kekuatan,
kekayaan atau keturunan; kaya tanpa didasari pada kebendaan].
16.
Mulat sarirå, tansah éling
kalawan waspådå.
[Orang harus selalu
mawas diri, ingat dan waspada].
17.
Alon-alon waton kêlakon.
[Perlahan tetapi
pasti atau tidak terburu-buru dalam bertindak. Mengingatkan orang agar selalu
waspada dalam melakukan tindakan agar tidak salah mengambil keputusan dan mampu
menghasilkan hasil yang terbaik].
18.
Andhap asor.
[Bersikap sopan dan
santun].
19.
Wani ngalah luhúr wêkasané.
[Berani mengalah,
akan bahagia pada akhirnya].
20.
Sing såpå sênêng ngrusak
katêntrêman bakal dibêndu déning Pângéran lan diwêléhake déning tumindaké dhéwé.
[Siapa yang gemar
merusak ketentraman, pasti akan dihukum oleh Tuhan dan dipermalukan oleh
perbuatannya sendiri].
21.
Kahanan kang ånå iki ora
suwé bakal ngalami owah gingsir, mulå åjå lali marang sapådhå-padhaning titah.
[Keadaan yang ada
ini tidaklah berlangsung lama, karena pasti akan mengalami perubahan, maka dari
itu janganlah lupa kepada sesama].
22.
Sudanên hawa lan nêpsu,
pinêsu tåpå bråtå, tanapi ing siyang ratri, amâmangun karyênak tyasing sêsåmå.
Sanityaså pinrihatin, puguh panggah cêgah dhahar lawan nêndrå.
[Kendalikan
hawa-nafsumu, dengan jalan mensucikan batin, serta tak putus-putusnya baik di
siang hari maupun di malam hari selalu berusaha untuk menyenangkan hati orang
lain. Hidup prihatin, menekan hasrat dan menjauhkan diri dari kesenangan
duniawi, bertekad teguh kukuh, mengurangi makan dan tidur].
23.
Dêdånå marang wong
kang lagi nyandhang påpå cintråkå iku sawijining pênggawé bêcik
[Santunilah fakir
miskin].
24.
Yèn sirå dibêciki liyan
tatahên anèng watu gilang supåyå ora ènggal ilang lan tansah kèlingan. Yèn sirå
gawé kabêcikan marang liyan, ora pêrlu ditulis, supåyå sirå ora kèlingan.
[Bila engkau
mendapatkan perlakuan yang baik dari seseorang, hendaklah engkau selalu
mengingatnya. Namun bila kebaikan yang engkau lakukan kepada orang lain,
cepat-cepatlah engkau lupakan].
25.
Ngono yå ngono ning åjå
ngono.
[Jika melakukan
sesuatu jangan melampaui batas, harus memperhatikan dan memikirkan akibatnya.
Kebebasan harus diikuti dengan tanggung-jawab].
26.
Sakbêgjå-bêgjåné wong kang
lali luwih bêgjå wong kang éling kalawan waspådå.
[Seberuntungnya
orang yang lupa diri, masih lebih beruntung orang yang sadar dan waspada].
27.
Bêcík kêtitík, ålå kêtårå.
[Yang baik akan
kelihatan, yang burukpun akan nampak].
28.
Síng såpå salah sèlèh.
[Siapa yang berbuat
salah sudah sepantasnya mengakui dan tidak mengulangi kesalahannya lagi, untuk
kemudian menghiasi dirinya dengan perilaku yang lebih terpuji].
29.
Mélík nggéndhóng lali.
[Dalam kekuasaan,
orang seringkali lupa diri].
30.
Såpå sirå såpå ingsun.
[Seseorang yang tidak
bisa menghargai dan meremehkan orang lain dan merasa dirinya mempunyai
kelebihan].
31.
Åjå pintêr kêblingêr.
[Jangan menjadi
orang pandai yang tak tahu diri].
32.
Åjå kûmintêr mundak
kêblinger, åjå cidrå mundak cilåkå, sing was-was tiwas.
[Jangan merasa
paling pandai; jangan suka berbuat curang agar, yang peragu akan binasa].
33.
Åjå adígang, adígung,
adígunå.
[Jangan merasa
kuat, merasa kuasa, merasa pandai].
34.
Åjå kagétan, åjå gumunan,
åjå dumèh.
[Jangan gampang
terkejut, jangan gampang heran, dan jangan mentang-mentang].
35.
Åjå mangro tingal.
[Jangan mendua].
36.
Åjå dêgsurå .
[Jangan berlaku
kurangajar, tidak sopan dan tidak tahu tatakrama].
37.
Åjå rumångså biså, nanging
bisåå rumångså.
[Jangan hanya
merasa bisa, tetapi hendaknya bisa “merasa”].
38.
Åjå rumångså sarwå duwé,
nanging sarwåå duwé rumångså
[Jangan mempunyai
watak sombong, merasa serba punya, bertindak bengis, dan menghalalkan segala
cara. Tetapi hendaknya berperilaku penuh dengan kasih sayang, bijaksana di
setiap pikiran, ucapan dan tindakan].
39.
Åjå kêtungkul marang
kalungguhan, kadonyan lan kemarêman.
[Jangan tergoda
oleh keinginan untuk memperoleh kedudukan, kekayaan dan kenikmatan duniawi].
40.
Åjå main, minum, madat,
maling lan madon.
[Jangan berjudi,
mabok, madat, maling dan berzinah].
41.
Åjå ngrusak pagêr ayu.
[Jangan berzinah].
42.
Åjå mêlik barang kang mêlok.
[Jangan tergiur
oleh hal-hal yang tampak indah, cantik dan mewah].
43.
Åjå drêngki, åjå
kêmêrén, åjå srèi, åjå dahwèn, panastèn, lan åjå opèn
[drêngki :
suka membuat fitnah, sikap tidak suka terhadap kebahagiaan orang lain; kêmêrén
: iri hati, srèi: serakah, sikap ingin selalu menang dan merasa
unggul dari pihak lain; dahwèn: menghina, sikap selalu mencela orang
lain; panastèn: mudah panas hati, mudah tersinggung, sikap yang tidak
senang melihat keberuntungan orang lain; opèn: sikap yang terlalu suka
mengambil sesuatu yang bukan haknya, termasuk terlalu suka mencampuri urusan
orang lain].
44.
Åjå laku bêdog lan colong,
åjå pêthil jumput lan åjå nêmu.
[bêdog lan
colong: mencuri; pêthil jumput: mengambil sesuatu yang bukan
haknya; nêmumenemukan sesuatu (misalnya di jalanan umum) yang bukan
miliknya dengan maksud untuk dimiliki].
45.
Åjå dêgsiyå (mårå tangan)
marang sapådhå-pådhå, wong dêgsiyå mono sênêng yèn kancané susah, susah yèn
kancané sênêng.
[Jangan berbuat
kejam terhadap sesama makhluk hidup. Manusia dêgsiyå akan gembira bila
orang lain mendapatkan musibah, dan sedih bila orang lain mendapatkan
kebahagiaan]. Dêgsiyå adalah wêngis=bengis atau kejam,
gampang mårå tangan dan menyakiti hati orang lain.
46.
Åjå ngångså, wis duwé sing
apik isih kêpéngin sing luwih apik manéh, kamångkå kiwå-têngêné malah akèh sing
ora duwé.
[Jangan rakus].
Sikap ngångså adalah perilaku yang menghalalkan segala cara untuk
mencapai tujuan
47.
Åjå jail mêthakil.
[Jangan suka
berbuat keonaran, dan berfikiran jahat].
48.
Åjå kumålungkung.
[Jangan
sombong, jangan suka menganggap orang lain kecil dan tidak berarti.
jangan menganggap
merasa lebih dari segalanya].
49.
Åjå kumåwani. Åjå kumåayu
(kêmayu). Åjå kumåbagus (gêmagus). Åjå kumåpintêr (kêmintêr).
[Jangan
merasa lebih (berani, cantik, ayu, tampan, bagus, pandai)]
“Di atas langit
masih ada langit“.
50.
Åjå kêbat kliwat, åjå
gancang pincang
[Jangan
terburu-buru sehingga melampaui batas]. Lawan katanya Alon-alon, waton
kêlakon.
51.
Åjå waton sulåyå, åjå
waton ngèyèl
[Jangan menciptakan
potensi pertengkaran, asal berbeda, asal tidak sama dengan yang lain].
52.
Åjå nggégé mångså
[Jangan terburu
nafsu dalam mencapai sesuatu].
53.
Surå dirå jåyåningrat
lêbur déning pangastuti
[Segala sifat
keras hati, picik, angkara murka, dapat dikalahkan dengan sikap bijak, lembut
hati dan sabar].
Sebenarnya masih banyak pitutur
dan wêwalêr tilaranipun pårå leluhur, tetapi untuk sementara
saya cukupkan sampai disini.
Memahami dan melaksanakan satu saja dari
sekian banyak pitutur dan wêwalêr yang ada sudah merupakan
langkah nyata sebagai bekal hidup untuk menjadi orang yang terpuji.